Onvermoede schatten uit de bibliotheek van PaRDeS 5

Arabische schoonheden in het Heilige Land

Een periode die me altijd heeft geïntrigeerd is het begin van de zionistische beweging in Nederland. Al wordt er wel gesproken van de eerste zionistische ‘golf’, wat Nederlands betreft is het aantal joden dat toen feitelijk naar Palestina ging op enkele handen te tellen. Ik denk zelfs dat ik de meeste namen ken! Hoofiën, familie Bavly, Mirjam Gerson, Clara van Leer, om er enkele te noemen.

En de bankier Jacobus Kann, die het boek schreef: Erets Israel: het joodsche land, een reisverslag van Palestina, door de Leidse uitgeverij Brill in 1908 uitgegeven. Het doet op veel punten denken aan andere reisverslagen uit die tijd, inclusief de romantische verheerlijking van de Arabieren. De bedoeïenen en Arabische vrouwen bij de waterput werden steevast geassocieerd met aartsvaders en aartsmoeders. Zelfs de voorkaft lijkt me een Arabische vrouw te zijn. Tegelijkertijd heeft Kann een zakelijk oog voor de mogelijkheden om dit land verder te ontginnen. Overigens zag hij liever scholen verrijzen dan de vele wijnkelders die hij op zijn tocht tegenkomt! Hij kocht een stuk grond bij Jaffa, alhoewel het voor buitenlanders onder Turks bewind verboden was om grond te kopen. Uit dat stuk grond is Tel Aviv ontstaan. Kann eist dan al joodse autonomie, hetgeen schrikken was voor de zionisten in Palestina, die bang waren voor represailles.

Het boek heeft niettemin de ontwapenende naïviteit van de jeugd. Er was nog niets bekend rond 1900 van vastgelopen vredesbesprekingen, eindeloze beschietingen, hoge muren en wat dies meer zij. Wel merkt Kann op dat het zionisme door de pogroms in Oost-Europa sterk wordt bevorderd, maar je zou voor het overige de indruk kunnen krijgen dat het christelijk zionisme ouder en sterker was dan het joodse! Noties zoals de ‘verloren stammen van Israël’ en de ‘inzameling van de ballingen’ hielden de Engelse christenen immers al eeuwen diepgaand bezig.

Kann was echter de enige Nederlander op het eerste internationale zionistencongres in 1897 in Bazel. Zo sterk leefde dat zionisme dus niet in Nederland, al helemaal niet onder de rabbijnen, Dünner uitgezonderd. Toch moet er ook in Nederland rond 1900 fel zijn gedebatteerd. Kann werd de eerste Nederlandse consul in Jeruzalem. Een soort van contrapunt van Kann, een curieuze figuur, is de self-made dichter en socialist Abraham van Collem. Hij voelde zich diepgaand betrokken bij de jodenvervolgingen in Oost–Europa en werd de eerste voorzitter van de Nederlandse Zionistenbond in 1899. Hij verliet de beweging echter alweer na een jaar. Hij vreesde dat de universele solidariteit van alle arbeiders die het socialisme leerde, door het zionisme zou verdwijnen, met andere woorden dat de Arabieren ter plaatse de dupe zouden worden. Een profeet? Natuurlijk is alles anders geworden na de Tweede Wereldoorlog, althans zo zie ik het. Ook de begeestering van Van Collem, die van socialist zelfs communist werd is heden ten dage moeilijk na te voelen. In ons land lijkt het socialisme als ideaal niet meer te leven.

Van Collem wist wel beter:

Het communisme over u, het licht,
Waarbij gij zien zult wat ge hebt verricht,
Binnen de kernen uwer levensdaden,
Gij krimpende, gij angstdoorgroefde made.
(Van de nieuwe gemeenschap der menschen).

Geheel begrijpelijk is het niet, maar wel getuigt het van verheven idealen. Men denkt onwillekeurig aan die unieke dichtregel, lelijk van schoonheid:

De arbeidersklasse danst een reidans aan de oceaan der wereld. (Gorter).

Tot slot onthul ik nog graag hoe het boek van Kann in de bibliotheek van PaRDeS is gekomen. Niet via de schitterende Judaica-collectie van Yehuda Aschkenasy naar wie de bibliotheek is genoemd. Het is de nalatenschap van de ‘rooie dominee’ Kleis Kroon. De man was een uiterst politiek-kritische volger van de Israëlische politiek, maar tot in zijn vezels verbonden met het jodendom en overtuigd van het bestaansrecht van de staat Israël. Zijn nalatenschap bevat tal van unieke werken, hier heb ik er één gepresenteerd.

Marcel Poorthuis
Voorzitter Pardes
Klik hier voor meer informatie