Onvermoede schatten uit de bibliotheek van PaRDeS 4

Een denker in donkere dagen: Rabbi Chayim van Wolozhin.

Het is in onze tijd nauwelijks voorstelbaar, maar de mystiek heeft strenge critici. Niet alleen stond een flink deelvan de protestantse theologie er afwijzend tegenover, ook de Frans-joodse filosoof Emmanuel Levinas moet er weinig van hebben. Punt van die kritiek is telkens dat de mens door fusie met het goddelijke zijn identiteit en verantwoordelijkheid zou verliezen. Deze kritiek op mystiek als monisme doet er natuurlijk geen recht aan. Des te opmerkelijker is dat Levinas altijd één uitzondering maakt: het boek Nefesj ha-Chayim van rabbi Chayim van Wolozhin.

Natuurlijk staat dit boek ook op de prachtige Yehuda Aschkenasy bibliotheek van Pardes! Een wonderlijk boekje: de aanduiding voor God:  ‘Elohim’, wordt uitgelegd als “Meester van het geheel van de krachten”. Deze krachten ondersteunen elke seconde het geheel van de kosmos.  Welke visie schuilt er nu achter de gedachte dat de mens is geschapen naar het beeld van ‘Elohim’? De Wolozhiner deinst  er niet voor terug om het volgende te verklaren: de mens heeft op analoge wijze macht over ontelbare werelden en machten. “ De invloed van zijn gedrag kan weldadig zijn, of – wat God niet behaagt – het tegendeel van weldadig.” De mens kan heiligheid toevoegen aan al die werelden, hij is als het ware een bouwer van die werelden. Culminatie van die stoutmoedige visie is het volgende dat iedereen wel boven zijn bed mag hangen:

Laat de mens niet zeggen: wat ben ik?

Wat kan ik doen met mijn kleine daden in de werelden?

Laat de mens integendeel beseffen en zich ervan doordringen

dat elke kleine handeling , elk woord en elk gedachte op elk moment telt!

Er valt veel over deze Rabbi Chayim te vertellen: hoe hij een brug probeerde te staan tussen chassidisme en Talmoedische rationalisme (mitnagdim). Rabbi Chayim was immers een leerling van de beroemde Gaon van Wilna, de grootmeester van het Litouwse talmoedrationalisme, dat Levinas, een echte Litvakker,  trouwens ook niet onberoerd heeft gelaten!

Het mooiste is echter een verhaal dat zomaar te vinden is in een uitgave van Pardes, het succesvolle Geliefd is de mens, door Yehuda Aschkenasy, Eli Whitlau, Dodo van Uden en Peter Tomson. Daar lijkt het boeddhistische ideaal van de Bodhisattva: de Verlichting pas ingaan als alle wezens die hebben bereikt, ook de Wolozhiner te bezielen.

Rabbi Chayim was zo rijk aan goede daden dat hij bij zijn dood te horen kreeg dat hij onmiddellijk in de Komende Wereld zou worden toegelaten. Maar hij weigerde totdat hij de garantie kreeg dat ook al zijn leerlingen zouden worden toegelaten. Het succes van de Talmoedschool was immers aan hen te danken, meende hij en niet aan hemzelf. Toen dit werd toegestaan vroeg hij om toelating van alle joden. Immers, veel mensen dragen bij door hun werk ook als ze zelf geen Torah studeren. Ook dit werd toegestaan. Maar zelfs daarmee was hij niet tevreden. Ook alle volkeren zouden mee moeten, omdat die volgens hem onderdak hebben verschaft en dus ook aandeel hebben gehad in de Torah. Rabbi Chayim wilde niet binnengaan voordat hij de garantie zou krijgen dat alle mensen zouden binnengaan. Hij kreeg te horen dat op dat moment dat niet mogelijk was omdat de verlossing nog niet was aangebroken. Dus weigerde rabbi Chaiym binnen te gaan en nog steeds staat zijn ziel geduldig aan de poorten te wachten, biddend voor de uiteindelijke verlossing van heel de mensheid.

Marcel Poorthuis
Voorzitter Pardes
Klik hier voor meer informatie