Bisdomblad – Vaslav

Uit de tijd toen ik nog op het conservatorium zat, toentertijd in Hilversum, staat me de kennismaking met de muziek van Strawinsky levendig voor ogen. Mijn docent muziekanalyse was de geniale componist Tristan Keuris wiens werk tot het beste behoort dat Nederland heeft voortgebracht. We konden horen – en hij stak het ook niet onder stoelen of banken – dat hij goed naar de Russische grootmeester had geluisterd. De orkestrale rijkdom van de Vuurvogel riep bij mij sprookjesachtige beelden op, maar de bijtende ritmiek van de Sacre du Printemps voelde alsof de aarde zelf openscheurde en oerkrachten zich een uitweg zochten.

Ik verdiepte me in de gedurfde Russische balletten die heel Parijs in rep en roer brachten. Sergei Diagilev was het brein achter het geheel, zoals vaker met artistieke bewegingen geniaal zonder zelf scheppend kunstenaar te zijn. De balletdanser Vaslav Nijjinski was daarentegen scheppend, een bonk muzikaliteit en lichaamskracht die de zwaartekracht tartte.

http://t3.gstatic.com/images?q=tbn:ANd9GcSr0IMB_fFJbQjYn9erFQxbs0uM4_4sEG2g0tuvqi9JgKNN-Faj8YYGFHV9Zoals zoveel kunstenaars begreep hij zelf niet wat hij deed en kon het in elk geval niet uitleggen. Diagilew oefende een ongehoorde macht over hem uit. De Russische decadentie was aan Diagilew niet voorbijgegaan: poserend als een dandy, links en rechts zijn slachtoffers makend. Vaslav was symbiotisch aan Diagilew verbonden: zonder deze artistieke mastermind was het leven van de balletdanser niets. Groot was de schok toen danseres Romola, die geen Russisch sprak, er in slaagde om binnen enkele weken met Vaslav te trouwen. Haar motieven zijn altijd gewantrouwd: koos ze alleen voor de kunst om Nijinski binnen te halen, zo ongeveer zoals Alma Mahler? Haar versie van het verhaal werd wel als vervalsing gezien; zij zou de grote balletdanser van de kunst (en van Diagilew) hebben weggehouden zodat hij zijn artistieke levensdrang niet meer kon uiten. Vanuit het perspectief van Diagilew is hier een ramp gebeurd: “Dat wijf heeft Vaslav artistiek kapot gemaakt!” Of spreekt hier gekwetste, ja valse jaloezie?

De zaak interesseerde me en blijkt ook Arthur Japin te interesseren. Zijn boek Vaslav biedt het tragische levensverhaal van Nijinski dat uiteindelijk in geestesziekte zou eindigen. Hij beschrijft het levensverhaal vanuit het perspectief van een bediende, vanuit Diagilew en vanuit Romola. Het is een fantastisch gegeven. De vraag is echter wat een roman kan toevoegen aan dit levensverhaal dat zo goed gedocumenteerd is. Ikzelf heb de biografie van Nijinski door Romola in de kast staan, de biografie door Richard Buckle, de dagboekaantekeningen van Vaslav zelf en van alles over Strawinsky en de Russische balletten. Japin noemt keurig deze bronnen en meer achterin het boek. Maar wat biedt het boek zelf? Een vergelijking.

Als Romola een psychiater raadpleegt over de situatie van Vaslav, vertelt ze in de roman van Japin:

“U maakt zich zorgen om niks”, zei de dokter meteen, “Genialiteit en gekte zijn bijna hetzelfde bij scheppende kunstenaars is de grens tussen normaal en abnormaal flinterdun”.

Maar bij het tweede bezoek later beschrijft ze: “Nu moet u sterk zijn, lieve mevrouw”, begon hij. “Er is niets meer wat ik voor uwe man kan doen. Hij is ongeneeslijk krankzinnig.”. Dat ene leven moeten we als verloren beschouwen, maar twee kunt u er nog redden, en wel door onmiddellijk van hem te scheiden, uw kind mee te nemen en bij hem weg te gaan.

De reactie van Vaslav na dit gesprek van Romola met de dokter:

“Femmka”, zie hij kalm, “je brengt mijn doodsbericht”.

Vervolgens beschrijft Japin hoe Romola’s moeder haar op een wandeling meeneemt tijdens welke Vaslav heimelijk uit het huis gehaald wordt.

Nu Romola’s biografie: “Dit is heel interessant wat u me vertelt. Ik kan u verzekeren dat er niets aan de hand is. We worden niet krankzinnig, we worden zo geboren. Ik bedoel, de dispositie is er. (..) De symptomen die u beschrijft bewijzen in het geval van een artiest geen mentale stoornissen”. En het tweede gesprek: “Nu, beste mevrouw, moet u heel sterk zijn. U moet uw kind meenemen en van hem scheiden. Ongelukkigerwijs kan ik niets doen. Uw man is ongeneeslijk krankzinnig”.
Dan de reactie van Vaslav: “Femmka, je brengt mij mijn doodsbericht”.

Het is duidelijk dat Japin uiterst getrouw is, zelfs zo getrouw dat de vraag gesteld mag worden wat een roman feitelijk toevoegt aan de bestaande documenten. Ik kan me voorstellen dat er lezers zijn die zeggen: niets! Zo’n de lezer wil precies de verschillende perspectieven zelf volgen en dat niet overlaten aan de een romanschrijver. Maar doorgaans zullen lezers niet zelf die dagboeken en biografieën gaan lezen. Japin heeft goed gezien wat een dramatisch potentieel die verschillende boeken bevatten en hij heeft zijn romanvorm daarop geheel gecomponeerd. Dat is een artistieke prestatie van niveau. Maar aan de dramatische werkelijkheid zelf heeft hij weinig hoeven toe te voegen.

Marcel Poorthuis