Bisdomblad – Talpa de mol en het Licht

Over een oude jeugdvriend

Het lijkt alweer eeuwen geleden dat ik samen met John de Mol als ‘het beruchte duo’ de brugklas onveilig maakte. Sindsdien zijn we eigen wegen gegaan en denk ik allebei redelijk goed terecht gekomen. Toch leuk dat John z’n jaartje Latijn nog nuttig weet te maken: talpa betekent ‘mol’. Wat me opvalt is hoe heel medialand in rep en roer raakt als Talpa even met de buidel rammelt. Ook de afdelingen geestelijk leven slaan af en toe wild om zich heen, natuurlijk mede door maatregelen van staatssecretaris van der Laan, maar ook dat zal wel met Talpa samenhangen. Alleen de KRO blijft rustig, alleen…samenwerken met de NCRV beslist niet! Kijk, dat vind ik nou jammer. Waarom hebben we dan zoveel moeite gedaan om ze in één gebouw onder te brengen? Verlind en Slangen zullen wel gelijk hebben dat de kijkcijfers voor de geestelijke programma’s van de KRO goed uitpakken, maar toch geeft hun afwijzing van samenwerking me een nare smaak in de mond. Iets triomfantelijks zit erin. De NCRV moet zelfs oppassen, meent de KRO. Ik zou zeggen: samenwerking met behoud van eigenheid moet heel best mogelijk zijn, en gezien het offensief van de commerciëlen is het ‘alle hens aan dek’ als je spiritualiteit en religie als uitdaging voor deze tijd neer wil zetten. Met die kijkcijfers moet je toch uitkijken: iedereen weet dat Tussen kunst en kitsch hoger scoort dan Close Up, al gaat de eerste over Delfts blauw en potjes en pannen, het tweede over Picasso, Matisse en Stravinsky. Het siert de AVRO dat ze beide uitzendt en wel na zessen! (Daarvóór kijk ik nooit).

Wat voor kunst geldt is ook waar voor spiritualiteit en religie: het grote publiek moet worden bediend maar dat kan niet het hele verhaal zijn. Genoeg hierover, wat mij interesseert is de religieuze dieptedimensie van de KRO en de protestantse tegenhanger, NCRV en ook EO. Het grappige is dat op diepteniveau beide benaderingen eenzijdig zijn, maar elkaar aanvullen. Ik geef een paar voorbeelden:

Het heilige boek: de protestantse benadering vertrouwt op het Woord, de katholieke in het geheel niet. Let maar op, katholieken hebben nooit iets over de bijbel, de katholieke onmacht om met dat boek iets te beginnen is evident. Directeur Slangen vertelde zelfs dat de KRO de ‘tien beloften’ had ontworpen omdat de moderne mens met tien geboden “niets meer kan”. Deze niet erg diepzinnige uitspraak gaat geheel uit van het vraag- en aanbodmechanisme, in plaats van zich te verdiepen in de reden voor die kortsluiting. Zou het hier niet een oudere gefrustreerde generatie betreffen, terwijl jongeren, bijvoorbeeld bij de EO volop discussiëren over wat wel en niet mag volgens de bijbel? Wel moet op een opmerkelijke koerswijziging gewezen worden. nadat de EO in de ‘periode Binnendijk’ het Woord onversneden liet klinken, bleek op een gegeven moment dat zelfs de eigen achterban ze wel steunde, maar niet meer keek.  Het roer ging drastisch om. Nu zie je bij de EO gelovige jongeren naast atheïstische jongeren, overigens allemaal good-looking en cool. De boodschap, niet onbelangrijk voor jongeren: je hoeft geen kneus te zijn om te geloven. Hiermee ging de EO eigenlijk op de koers zitten die de NCRV volgde. De dramaserie van de EO ‘De rode draad’, over het leven van Mozes, door mijn kinderen ademloos bekeken, was een creatieve vertolking van het bijbelverhaal. Dat had heel goed een NCRV productie kunnen zijn, maar geen katholieke productie. Deze koerswijzinging van de EO is de werkelijke reden voor de precaire positie van de NCRV. Voeg daarbij dat de NCRV zich wat heeft laten meenemen door de moderne tijd van secularisatie en zich niet thuis voelt bij nieuwe evangelicale bewegingen.

De heilige plaats: katholieke programmamakers vertrouwen op heilige plaatsen en op heilige figuren. Talrijk zijn de programma’s over een bijzondere plek in je leven, over monniken en moderne heiligen. Hiermee raken ze soms diepe snaren, maar even vaak blijft het in machteloze nostalgie steken of in exploitatie van emoties (Memories), niet verschillend van emotie-tv elders. De KRO leeft, veel meer dan NCRV en EO, in een sfeer van omkijken naar toen alles nog goed was. Mensen willen dat in deze zorgelijke tijd ook, maar of hiermee het profetisch geluid van het geloof klinkt? Ook middenin de samenleving kunnen mensen bewust katholiek zijn en er zelfs op een intelligente manier over vertellen.

De heilige leer: de EO ziet het geloof als iets waarover te debatteren valt, maar dat ook bedreigd wordt, door magie, satanisme, consumentisme en losse moraal. Andere religies komen meer in het vizier (zelfs, o revolutie! het katholicisme), maar de islam heeft eigenlijk theologisch nog steeds geen ruimte bij de EO. Katholieken doen dat heel anders: het laatste dat ze willen is grenzen trekken. De KRO en RKK hebben zelfs zoveel ruimte voor alle andere religies dat die eigenlijk al niet meer aan bod hoeven te komen. Vandaar dat je bij de KRO soms de indruk kan hebben dat de eerste moslim ons land nog moet betreden. Wel zit je daar voordat je het weet in graancirkels en reïncarnatie. De NCRV neemt hier een weldadige middenpositie in (vergelijk het programma Spiritus).

Katholieken zijn gebonden aan personen en plaatsen, zei ik al. Daarom incidentele aandacht voor jongeren: bij de wereldjongerendagen en rond de paus. Een blijvend religieus jongerenprogramma lukt echter al jaren niet; alleen als je als jongere iets heel ergs hebt meegemaakt, maak je een kans. De protestantse beweging die de bijbel heeft als draagbaar vaderland is niet afhankelijk van heilige plaatsen en personen: Flevo-festivals en jongerendagen trekken hun duizenden. Een gevaar dat katholieke programmamakers weer minder bedreigt is fundamentalisme: de versimpeling van de bijbelse boodschap tot enkele formules is bij de EO soms tenenkrommend.

En nu: hoe doet Talpa het eigenlijk? Helemaal geen religie of spiritualiteit, zo lijkt het. Jammer: zo’n mol gun je toch ook een beetje licht? De tijdgeest vráágt er om. Misschien toch morgen eens met John bellen.

Marcel Poorthuis
Bisdomblad Haarlem, januari 2006