Bisdomblad – Diaken van mensen, dienaar van God

Laatst waren we weer eens met onze illustere jaargroep theologie bijeen. Daarvoor kiezen we vaak een klooster om zo op het ritme van de gebedstijden ook onze theologische gesprekken de nodige diepgang te geven. Onze jaargroep, een mix van academische theologen en pastoraal werkers, heeft elkaar altijd weer heer wat te vertellen. Het wonderlijke is dat we ondanks de vele gebedstijden toch geen tijd lijken te verliezen, integendeel, na een dag (en een nacht!) hebben wij het gevoel heel veel gedaan te hebben.

De laatste keer, bij de Franciskanen te Megen, bogen we ons over het diakenschap, een oud-nieuwe uitdaging voor de kerk. De diaken Stefanus, maar ook de grote theoloog van de Syrische kerk Efrem, het blijkt dat het diakenschap nogal veel verschillende taken kan omvatten. Nu eens is hij de assistent van de bisschop in de viering van de liturgie, dan weer is hij speciaal belast met de zorg voor de armen.  En daarmee is het verhaal nog niet ten einde. De boeiendste passage is afkomstig uit de Didascalia, de oudste kerkorde uit de geschiedenis als we de joods-christelijke Didache even niet meerekenen.

Daar wordt gesproken over vrouwelijke diakens. Mogelijk Oosters-christelijke invloed verraadt de gedachte van de Heilige Geest in vrouwelijke gestalte: “Houd de vrouwelijke diakens in ere, want zij zijn gestalte van de Heilige Geest”, zegt de Didascalia. Geen geringe positie, gestalte van de Heilige Geest! Nog boeiender wordt het als de Didascalia de vrouwelijke diakens in verband brengt met bijbelse personen. De profetes Hulda wordt in dit verband genoemd en wel als bewaker van de een van de poorten van de Tempel. Hierachter moet haast wel een joodse overlevering schuilgaan. Er bestaat namelijk een poort die toegang gaf tot het tempelplein en die Hulda heette. Hulda betekent in het Hebreeuws ‘mol’, en de reden is duidelijk. Men kwam vanuit de diepte door de poort via een reusachtige trap op de hoogte van het tempelplein. Degene die wel eens de Tempelberg heeft bezocht, nu de locatie van twee schitterende moskeeën, de Dome of the Rock en de Al-Aksa moskee, weet dat het Tempelplein vele meters boven straatniveau ligt. Welnu, kennelijk bestond er een woordspeling op de naam van de profetes Hulda die haar in verband bracht met de poort van de tempel. Zo zijn ook de vrouwelijke diakens de wachters bij het kerkgebouw. Maar daarmee is hun taak niet uitgeput: bij de doop die volledige onderdompeling inhield hadden ze een belangrijke taak als het vrouwelijke dopelingen betrof! De doop betekent immers een terugkeer naar het paradijselijke bestaan, dus zonder kleren, waarna het stralend witte doopkleed wordt aangereikt. De discretie vereiste dat niet de priester, maar vrouwelijke diakens deze taak op zich namen. Het gebed voor de vrouwelijke diakens is helder en ontroerend:

Het deed ons als jaargroep een beetje pijn toen we de gebedstekst van de diakenwijding onder ogen kregen. Mogelijk ligt het aan de vertaling, maar het is veeleer een opeenstapeling van beelden zonder enige poëtische of theologische diepte dan een gebed. Paulus’ rijke gedachte dat gelovigen als ledematen zijn van één lichaam met Christus als hoofd, hetgeen de onderlinge solidariteit en op elkaar aangewezen zijn wil uitdrukken lijkt in dit gebed wel een anatomische les geworden!

Ongetwijfeld biedt het ambt van diaken nieuwe kansen voor de kerk in Nederland. Speciale aandacht van theologen zal daarbij dienen uit te gaan naar de betekenis van vrouwelijke diakens, die in elk geval in de eerste eeuwen van het christendom een belangrijke rol hebben gespeeld. Het deed ons goed van elkaar te vernemen, dat pastorale werkers steeds meer geïnteresseerd raken in de spiritualiteit van het diakenschap. Begrijpelijk dat mensen die zich met hart en ziel geven aan de kerkgemeenschap ook verlangen koesteren naar een wijding. Des te verbaasder waren we te horen dat één van ons die een belangrijke functie heeft in de Vereniging van Pastoraal Werkenden, juist om die reden door de kardinaal was geweigerd als diaken. Persoonlijk zou ik als kerkvorst in mijn handen knijpen als zo iemand – de polarisatie kennelijk voorbij – als pastoraal werker het verlangen voor het diakenschap uitspreekt!

Marcel Poorthuis
Bisdomblad Haarlem, maart 2005