Een donkere spiegel – Recensies

NBD Biblion recensie:

Deze studie naar de beeldvorming onder de Nederlandse katholieken van de joden en het jodendom bestrijkt een grote periode, van einde 19e eeuw tot het begin van de 21ste eeuw, ver na de Tweede Wereldoorlog, en een zeer breed terrein. In pakweg zeven subperioden worden steeds de spraakmakende en opiniebepalende instanties, organisaties, media en vooral ook de personen op maatschappelijk, cultureel en kerkelijk terrein ter sprake gebracht. Gaandeweg de studie blijkt de dubbelheid binnen de katholieke gemeenschap. Enerzijds was men op hoofdlijnen zeker niet antisemitisch en beschouwde men de joden in Nederland als landgenoten. Daarom ook werd er tijdens de oorlog vaak ruimhartig hulp geboden aan vervolgde joden. Maar helemaal vrij van antisemitisme en haat jegens de joden waren de katholieken niet. In helder en toegankelijk woordgebruik gaan de beide auteurs, verbonden aan de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht, op bijna alle aspecten van deze moeilijke problematiek zeer genuanceerd in. Het resultaat is een belangrijk werk waarbij uit wordt gezien naar vervolgstudies. Met talrijke noten, een uitgebreide literatuuropgave, een register en enkele katernen zwart-witfoto’s.

(Biblion recensie, W.H.J. van Stiphout)


Teun-Jan Tabak: Een donkere spiegel

Of ik me wilde buigen over Een donkere spiegel

Het was een fors pakket papier dat op mijn bureau belandde. 818 bladzijden telde de studie van de historicus Theo Salemink en de theoloog Marcel Poorthuis, beiden verbonden aan de Katholieke Theologische Universiteit Utrecht. Een aantal jaren hebben ze ervoor uitgetrokken om te onderzoeken hoe de joden in Nederland door de katholieken werden gezien en bejegend. Wat doet een verslaggever in het algemeen als de tijd kostbaar en schaars is? Hij leest het voorwoord en de conclusies, kijkt eens naar de noten om te zien waar de schrijvers hun wetenswaardigheden vandaan hebben en zoekt een paar interessante feiten om het verhaal aan op te hangen. Deze keer moest het maar eens anders. Ik besloot het hele boek te lezen, want ook mijn algemene indruk was, dat de katholieken in Nederland de joden over het algemeen niet zo aardig tegemoet zijn getreden. Die vage mening wilde ik wel eens toetsen.

Geen half werk
Het kostte enige tijd. Een geschiedkundige studie die de periode 1870 tot 2005 beslaat, leest over het algemeen niet als een trein, maar dit boek, onder de tot de verbeelding sprekende titel Een Donkere Spiegel, bleef boeien. Salemink en Poorthuis hebben er geen half werk van gemaakt. Ze hebben gespeurd in vele archieven en vooral gelezen wat katholieke kranten, weekbladen, parochiebladen, kerkelijke bladen enzovoort allemaal over  het jodendom in de brede betekenis schreven. In het boek wordt van 1870 tot 2005 de geschiedenis van de katholieken tegen het licht gehouden.

Officiële visie
De onderzoekers hebben twee projecten bij de kop genomen, die over bijna de hele periode 1870-2005 onderzocht konden worden: Het weekblad de Katholieke Illustratie, dat door veel katholieken gelezen werd, en de preken die de pastoors en kapelaans wekelijks vanaf de kansel afstaken. Hoe berichtte het weekblad en hoe spraken de pastores over de Joden? Zoals meestal in het leven zijn er mee- en tegenvallers. Een meevaller is dat de Katholieke Illustratie (die eind jaren zestig is opgegaan in de huidige Nieuwe Revu) laten we zeggen neutraal over de joodse gemeenschap en religie schreef. En de kapelaans en pastoors, die waren meestal negatief. Zij hielden zich echter aan de officiële visie van de katholieke theologie zoals die al bijna 2000 jaar werd verkondigd; Jeruzalem is een ontrouwe stad, er is sprake van de goddeloze snoodheid der Joden, en de Joden hebben Christus vermoord. Opvallend was echter in die preken, dat de heren priesters daar geen consequenties aan verbonden. Dus de kerkgangers werd bijvoorbeeld niet voorgehouden, ‘Koop geen joodse waar, want ze zijn schuldig aan’.

Obscure krantjes
Wat binnen de kerk gezegd werd, werd op geen enkele manier vertaald naar het leven van alledag buiten de kerkdeur. Natuurlijk kan het niet anders of de preken misten hun uitwerking niet op de parochianen, als gevolg waarvan in het denken van de katholieken de Joden er niet al te positief vanaf kwamen. Is er dan helemaal niks mis gegaan in de relatie tussen joden en katholieke? Jazeker. Er waren obscure krantjes en bladen waarin de Joden er aan werden herinnerd dat zij zelf schuldig waren aan de pogroms, de wrede vervolgingen in Oost-Europa. Een naam die tot de verbeelding spreekt in dit geval is het blad ‘Het Dompertje van den ouden Valentijn’. De naam alleen al! Bedacht in 1876 door de schrijver Henricus Banning. Een katholiek blad met al snel 12.000 abonnees dat ook de joden op de korrel nam. De redacteuren haalden hun kennis van het antisemitisme uit het buitenland. Het Dompertje waarschuwde voor de haat van de joden tegen de christenen, wezen op de wens van de joden om de christenen uit te zuigen en te verdrukken om zich zo ten koste van de christenen te verrijken. Taal die wij anno 2006 voor onmogelijk houden, maar toen werd geaccepteerd. Al lezend in de stapel drukproeven blijkt echter dat Het Dompertje en aanverwante bladen geen grote invloed hadden. Natuurlijk waren er katholieken, en misschien wel veel, die met de denkbeelden op de loop gingen, maar het werd geen krachtige katholieke beweging tegen de joden.

Protest
En zo al lezend, rapporteerde ik geregeld aan de redactie: het valt allemaal best mee met die relatie tussen katholieken en joden. Natuurlijk waren er katholieke NSB-ers, maar ook sommige socialisten, gereformeerden en liberalen en neutralen sloten zich daar bij aan. En dat in de oorlog. Een groot geluk dat die Amelander Jan de Jong de aartsbisschop van Utrecht was, dat die man zijn rug recht hield en dat de katholieke zuil gehoorzaam volgde wat de top bedacht had. Dus protest tegen lidmaatschap van de NSB, protest tegen de deportaties van de joden enzovoort. Vreemd, zeggen wij anno 2006 dat de katholieken zo principieel verzet aantekenden tegen wat de joden door de Duitsers werd aangedaan, terwijl op hetzelfde moment in de kerk die beschuldiging klonk van de godsmoord. Toen ik eindelijk op bladzijde 818 was aangekomen en via de stichting van de staat Israël, het Tweede Vaticaans Concilie, de Jom Kippoer-oorlog, het pausbezoek van 1985 aan Nederland en bisschop Bomers over het karmelietessenklooster in Auschwitz de geschiedenis tot mij had genomen, dacht ik: die katholieken hebben het nog niet zo gek gedaan. Het was de hoogste tijd om er een rapportage voor Kruispunt over te maken.

Teun-Jan Tabak