De geestelijke erfenis van paus Johannes Paulus II – Recensie

Recensie door: Drs. Frank G. Bosman Katholieknederland.nl, 2011 (www.katholieknederland.nl)

Op 1 mei wordt paus Johannes Paulus II (1920-2005) door zijn directe opvolger Benedictus XVI zalig verklaard. Zijn pontificaat kenmerkt zich door een ongekend charisma, nieuw elan, en de dialoog met joden en moslims. In het boek De geestelijke erfenis buigen negen theologen zich over de blijvende betekenis van deze paus.

Santo subito
Toen Johannes Paulus II in 2005 overleed, scandeerde de menigte op het Sint-Pietersplein in Rome ‘sancto subitio’, “verklaar hem heilig, nu!” Zijn directe opvolger Benedictus XVI gaf in een ongekend tempo gehoor aan deze gelovige vox populi en zal ‘JP2’ zes jaar na zijn overlijden zalig verklaren. Al tijdens zijn leven was de Poolse paus een legende: charismatisch in zijn optreden, mediageniek, een intuïtieve massapsycholoog. Hij reisde meer dan welke paus ook over de wereld. Hij stelde de Wereldjongerendagen in. Hij speelde een belangrijke rol in de Poolse opstand tegen de communistische onderdrukking, en daarmee in de val van de Sovjet-Unie. Hij initieerde gesprekken met joden en moslims, bezocht synagogen en moskeeën.

Controverse
Aan de andere kant verwijten critici de overleden paus zijn rigide strijd tegen ‘theologische dissidenten’, zoals de bevrijdingstheologen in Latijns-Amerika of tegen kritieken uit eigen kring, zoals de internationaal befaamde theoloog Hans Küng. Ook zijn ascetische levenshouding en zijn vasthouden-tegen-wil-en-dank aan het pausambt terwijl zijn lichaam het al lang niet meer toeliet, roept behalve veel bewondering ook vaak controverses op.

Geestelijke erfenis
Zo’n man verdient de nodige aandacht, zeker ook na zijn dood. In 2010 organiseerden de Faculteit Katholieke Theologie (Universiteit van Tilburg) samen met de Nederlandse grootseminaries een symposium over de geestelijke erfenis van Johannes Paulus II. De lezingen zijn bewerkt en nu gebundeld te verkrijgen in de reeks Theologische Perspectieven van de FKT. Decaan Denaux schrijft: “Nederland kan aan het pausbezoek van 1985 alleen maar schrale herinneringen hebben overgehouden. Pas later drong het besef in ons land door dat deze paus zowel in de dialoog tussen de godsdiensten als wat betreft de hang naar vrijheid van het Oostblok een beslissende rol zou spelen.”

H. Geest, Maria en jongeren
De bundel combineert auteurs verbonden aan de FKT en aan de grootseminaries. Herwi Rikhof (FKT) schrijft over het belang van de Heilige Geest in het theologisch denken van Johannes Paulus, zoals Jan Hendriks (Tiltenberg) dat doet over de Mariadevotie die zo kenmerkend was voor zijn spiritualiteit. Kees van Vliet (Tiltenberg en Fontys Hogescholen), Geert van Dartel (Bovendonk), Van Reeth (Sint-Janscentrum) en Marcel Poorthuis (FKT) spreken over de toenadering tussen Rome en de kerken van de Reformatie, de Oosters-Orthodoxe kerken, het jodendom en de islam. Mariéle Wulf (FKT) vergelijkt de mensvisie van de overleden paus met die van de controversiële heilige Edith Stein. Lambert Hendriks (Rolduc) spreekt over de positie van de ‘natuurwet’ in het denken van de paus. En Monique van Dijk (FKT) gaat in op de bijzondere verhouding tussen de paus en de jongeren van over de hele wereld.

Bijzondere samenwerking
Deze bundel is ook nog om een andere reden bijzonder. Het is ontstaan uit de samenwerking tussen de academie en de priesteropleidingen in Nederland. Het is een samenwerking die niet altijd even voor de hand ligt in het gevoelige kerkpolitieke landschap van Nederland. “Theologie dient de taal van wetenschap en universiteit te spreken en in het midden van andere wetenschappen haar stem te laten horen. Ook is de theologie dienst aan de kerk en begeleidt ze mensen die door God geroepen zijn op weg naar hun pastorale taak. Beide perspectieven versterken elkaar als fides quaerens intellectum (‘geloof zoekend naar inzicht’).”

‘Theologie van Johannes Paulus’
Johannes Paulus II was niet in de eerste plaats een theoloog, maar een herder en een leider. Zijn geloof was echter dusdanig doorleefd en bereflecteerd dat er wel degelijk sprake is van een ‘theologie van Johannes Paulus II’. In zijn figuur verbindt hij theorie en praxis, zoals hij nu beroepsopleiding en academie verbindt. De geestelijke erfenis van Johannes Paulus II is van blijvende waarde voor iedereen die zich verbonden weet met de wereldkerk en haar brede traditie.